โมดูล 3/5 · สัปดาห์ 7–9 · 27 ชม.

SMS และความเสี่ยง

DRT 343 กฎหมาย ความปลอดภัย การบริหารความเสี่ยง และจริยธรรมสำหรับ UAS

เวลาเรียนประมาณ 90 นาทีร่าง รอตรวจปรับปรุงล่าสุด 26 กันยายน 2569

เมื่อเรียนจบโมดูลนี้ ผู้เรียนจะสามารถ

นิยามอันตราย ความปลอดภัย และความเสี่ยงด้านความปลอดภัยตาม ICAO Annex 19
อธิบายสี่องค์ประกอบและสิบสอง element ของระบบบริหารความปลอดภัย (SMS)
อธิบายแบบจำลองชีสสวิสและความต่างระหว่างความล้มเหลวที่เกิดขึ้นทันทีกับเงื่อนไขแฝง
ประเมินความเสี่ยงด้วยเมทริกซ์ของ ICAO Doc 9859 และเสนอมาตรการลดความเสี่ยง
คำนวณตัวชี้วัดสมรรถนะความปลอดภัยอย่างง่าย

ความรู้พื้นฐานที่ควรมี: DRT 343 โมดูล 1–2 · DRT 342 โมดูล 5 (ORM และ SORA)

ทำไมต้องรู้

ความปลอดภัยที่ดีไม่ได้มาจากการรอให้เกิดอุบัติเหตุแล้วค่อยแก้ แต่มาจาก การหาอันตรายก่อนเกิดเหตุ และจัดการอย่างเป็นระบบทั้งองค์กร ระบบบริหารความปลอดภัย (Safety Management System, SMS) คือวิธีที่อุตสาหกรรมการบินใช้มาหลายสิบปี และกำลังขยายมาถึงงานโดรน

ICAO Annex 19 ฉบับแก้ไขที่ 2 ซึ่งเริ่มใช้ 26 พ.ย. 2026 ขยายข้อกำหนด SMS ไปถึงผู้ดำเนินการ RPAS ที่ได้รับการรับรองสำหรับการบินระหว่างประเทศ ในประเทศไทย ประกาศ กพท. ปี 2569 ให้ กพท. ขอดู “คู่มือการจัดการความเสี่ยง” ประกอบคำขออนุญาตประเภท Specific ได้ หน่วยงานที่ใช้โดรนเป็นประจำจึงควรมี SMS ที่เหมาะกับขนาดของตน

SMS เปรียบได้กับระบบดูแลสุขภาพของโรงพยาบาล ไม่ได้รักษาแค่ผู้ป่วยที่เข้ามา แต่ตรวจสุขภาพประจำ เก็บสถิติ หาสาเหตุร่วม และฝึกบุคลากร เพื่อลดโอกาสเจ็บป่วยของทุกคน

นิยามตาม ICAO Annex 19

คำ	นิยาม (สรุปจาก Annex 19)
อันตราย (hazard)	สภาพหรือวัตถุที่อาจก่อหรือมีส่วนทำให้เกิดอุบัติการณ์หรืออุบัติเหตุของอากาศยาน
ความเสี่ยงด้านความปลอดภัย (safety risk)	โอกาสและความรุนแรงที่คาดการณ์ได้ของผลจากอันตราย
ความปลอดภัย (safety)	สภาวะที่ความเสี่ยงของกิจกรรมการบินถูกลดและควบคุมให้อยู่ในระดับที่ยอมรับได้

สังเกตว่านิยามของความปลอดภัยไม่ได้แปลว่า “ไม่มีความเสี่ยง” แต่แปลว่าความเสี่ยง ถูกควบคุมให้อยู่ในระดับที่ยอมรับได้

สี่องค์ประกอบของ SMS

หลังคาคือระบบบริหารความปลอดภัย รองรับด้วยสี่เสา นโยบายและเป้าหมายความปลอดภัยมี 5 element การบริหารความเสี่ยงด้านความปลอดภัยมี 2 element การประกันความปลอดภัยมี 3 element และการส่งเสริมความปลอดภัยมี 2 element ฐานคือวัฒนธรรมความปลอดภัยและการรายงานที่เป็นธรรม — ภาพที่ 1 สี่องค์ประกอบของ SMS ตาม ICAO

องค์ประกอบ	Element (ตาม ICAO Doc 9859 ฉบับที่ 4)	ตัวอย่างในหน่วยงานโดรน
1 นโยบายและเป้าหมาย	1.1 ความมุ่งมั่นของผู้บริหาร 1.2 ความรับผิดชอบด้านความปลอดภัย 1.3 แต่งตั้งบุคลากรหลักด้านความปลอดภัย 1.4 ประสานแผนตอบสนองเหตุฉุกเฉิน 1.5 เอกสาร SMS	หัวหน้าหน่วยลงนามนโยบาย ตั้งผู้รับผิดชอบความปลอดภัย
2 การบริหารความเสี่ยง	2.1 การระบุอันตราย 2.2 การประเมินและลดความเสี่ยง	ทะเบียนอันตรายของทุกภารกิจ
3 การประกันความปลอดภัย	3.1 ติดตามและวัดสมรรถนะความปลอดภัย 3.2 การบริหารการเปลี่ยนแปลง 3.3 การปรับปรุง SMS อย่างต่อเนื่อง	เก็บสถิติเหตุ ทบทวนเมื่อเปลี่ยนรุ่นเครื่องหรือซอฟต์แวร์
4 การส่งเสริมความปลอดภัย	4.1 การฝึกอบรมและให้ความรู้ 4.2 การสื่อสารด้านความปลอดภัย	ประชุมสรุปบทเรียนรายเดือน

ทำไมอุบัติเหตุจึงเกิด: แบบจำลองชีสสวิส

James Reason อธิบายว่าองค์กรมีปราการป้องกันหลายชั้น แต่ละชั้นมี “รู” ซึ่งเปลี่ยนตำแหน่งได้ตลอด อุบัติเหตุเกิดเมื่อรูของทุกชั้นเรียงตรงกันพอดี จนอันตรายทะลุผ่านได้

แผ่นชีสสี่แผ่นเรียงกัน แทนการตัดสินใจขององค์กร การกำกับดูแล เงื่อนไขการทำงาน และการกระทำของผู้ปฏิบัติ แต่ละแผ่นมีรู ลูกศรจากอันตรายทะลุผ่านรูของทุกแผ่นไปสู่อุบัติเหตุ — ภาพที่ 2 แบบจำลองชีสสวิสของ Reason

ความล้มเหลวที่เกิดขึ้นทันที (active failures) คือการกระทำที่ไม่ปลอดภัยของผู้ปฏิบัติงานหน้างาน เช่น ข้ามการตรวจเข็มทิศ ผลเกิดทันที
เงื่อนไขแฝง (latent conditions) เกิดจากการตัดสินใจในระดับที่สูงกว่า เช่น ตารางงานแน่นเกินไป งบซ่อมบำรุงไม่พอ ไม่มีการฝึกซ้ำ ซ่อนอยู่นานจนวันหนึ่งไปรวมกับความผิดพลาดหน้างาน

บทเรียนสำคัญคือ การลงโทษผู้ปฏิบัติคนสุดท้ายไม่ได้อุดรูของชั้นอื่น การสอบสวนที่ดีต้องหาเงื่อนไขแฝงด้วย

ประเมินความเสี่ยงด้วยเมทริกซ์

ICAO Doc 9859 ให้ตารางตัวอย่างสำหรับประเมินความเสี่ยง (ICAO ระบุว่าเป็นตัวอย่าง องค์กรปรับใช้ได้)

โอกาสเกิด	ค่า	ความหมาย
บ่อย (Frequent)	5	น่าจะเกิดหลายครั้ง
บางครั้ง (Occasional)	4	น่าจะเกิดเป็นบางครั้ง
ห่าง ๆ (Remote)	3	ไม่น่าเกิดแต่เป็นไปได้
ไม่น่าเกิด (Improbable)	2	ไม่น่าเกิดมาก ไม่เคยทราบว่าเกิด
แทบเป็นไปไม่ได้ (Extremely improbable)	1	แทบคิดไม่ถึงว่าจะเกิด

ความรุนแรง	รหัส	ตัวอย่างผล
หายนะ (Catastrophic)	A	อากาศยานหรืออุปกรณ์ถูกทำลาย มีผู้เสียชีวิตหลายราย
อันตรายร้ายแรง (Hazardous)	B	ระยะเผื่อความปลอดภัยลดมาก บาดเจ็บสาหัส อุปกรณ์เสียหายหนัก
มาก (Major)	C	ระยะเผื่อลดลงอย่างมีนัย อุบัติการณ์ร้ายแรง มีผู้บาดเจ็บ
น้อย (Minor)	D	ก่อความรำคาญ ต้องใช้ขั้นตอนฉุกเฉิน อุบัติการณ์เล็กน้อย
เล็กน้อยมาก (Negligible)	E	ผลน้อยมาก

ตาราง 5 คูณ 5 แถวคือโอกาสเกิด 5 ถึง 1 คอลัมน์คือความรุนแรง A ถึง E ช่อง 5A 5B 5C 4A 4B และ 3A สีชมพูคือยอมรับไม่ได้ ช่อง 3E 2D 2E 1B 1C 1D และ 1E สีเขียวคือยอมรับได้ ช่องที่เหลือสีเหลืองคือยอมรับได้เมื่อมีมาตรการ — ภาพที่ 3 เมทริกซ์ความเสี่ยงด้านความปลอดภัยตามตัวอย่างใน ICAO Doc 9859

ยอมรับไม่ได้ (intolerable) ต้องลดความเสี่ยงทันทีหรือหยุดกิจกรรม
ยอมรับได้เมื่อมีมาตรการ (tolerable) ยอมรับได้ตามมาตรการที่ใช้ และอาจต้องให้ผู้บริหารตัดสินใจรับ
ยอมรับได้ (acceptable) ยอมรับได้ตามสภาพ

ตัวอย่างที่ 1 ประเมินและลดความเสี่ยง

หน่วยงานบินตรวจแนวถนนในพื้นที่ที่มีเสาส่งไฟฟ้าแรงสูง อันตรายคือเข็มทิศถูกรบกวนจนโดรนบินหลุดทิศ (flyaway) ประวัติของหน่วยพบอาการนี้เป็นบางครั้ง และถ้าเกิดอาจตกใส่รถที่วิ่งบนถนน

โอกาส: บางครั้ง = 4 ความรุนแรง: อันตรายร้ายแรง = B ได้ดัชนี 4B อยู่ในเขตยอมรับไม่ได้ ต้องหยุดหรือลดความเสี่ยงก่อน
มาตรการลดโอกาส: สอบเทียบและตรวจค่าเข็มทิศก่อนบินทุกครั้ง วางแนวบินให้ห่างเสาส่ง ตั้ง geofence (DRT 342 โมดูล 2) ถ้ามีหลักฐานว่ามาตรการทำงาน ประเมินโอกาสใหม่เป็นไม่น่าเกิด = 2 ได้ 2B อยู่ในเขตยอมรับได้เมื่อมีมาตรการ
มาตรการลดความรุนแรง: เลื่อนแนวบินให้ไม่อยู่เหนือช่องจราจร ความรุนแรงลดเป็นมาก = C ได้ 2C ยังอยู่ในเขตยอมรับได้เมื่อมีมาตรการ ผู้บริหารต้องตัดสินใจรับความเสี่ยงที่เหลือและบันทึกไว้

กระบวนการบริหารความเสี่ยงตาม ISO 31000

มาตรฐาน ISO 31000:2018 นิยามความเสี่ยงอย่างกว้างว่า “ผลของความไม่แน่นอนต่อวัตถุประสงค์” กระบวนการประกอบด้วย กำหนดขอบเขต บริบท และเกณฑ์ → ประเมินความเสี่ยง (ระบุ วิเคราะห์ ประเมินค่า) → จัดการความเสี่ยง → ติดตามและทบทวน โดยมีการสื่อสาร ปรึกษา และบันทึกรายงานตลอดกระบวนการ SMS ของการบินใช้หลักเดียวกันแต่เน้นความปลอดภัย ส่วน SORA (DRT 342 โมดูล 5) เป็นเครื่องมือประเมินความเสี่ยงของ การปฏิบัติการหนึ่งรูปแบบ เพื่อขออนุญาต ทั้งสามอย่างจึงเสริมกัน ไม่ได้แทนกัน

วัดว่าความปลอดภัยดีขึ้นหรือไม่

องค์ประกอบการประกันความปลอดภัยต้องมี ตัวชี้วัดสมรรถนะความปลอดภัย (Safety Performance Indicator, SPI) เช่น จำนวนเหตุลิงก์ขาดต่อ 100 ชั่วโมงบิน

r = \frac{n}{H} \times 100

ตัวอย่างที่ 2 ตัวชี้วัดก่อนและหลังปรับปรุง

ไตรมาสแรกหน่วยงานบิน 240 ชั่วโมง พบเหตุลิงก์ขาด 3 ครั้ง หลังยกสายอากาศสถานีและปรับขั้นตอน ไตรมาสถัดมาบิน 310 ชั่วโมง พบ 2 ครั้ง

ไตรมาสแรก $r = 3/240 \times 100 = 1.25$ ครั้งต่อ 100 ชั่วโมง
ไตรมาสถัดมา $r = 2/310 \times 100 \approx 0.65$ ครั้งต่อ 100 ชั่วโมง

อัตราลดลงเกือบครึ่ง แต่จำนวนเหตุน้อยมาก ความต่างอาจเกิดจากความบังเอิญได้ จึงควรติดตามต่อหลายไตรมาสก่อนสรุป และดูตัวชี้วัดนำ (leading indicator) ประกอบ เช่น สัดส่วนเที่ยวบินที่ทำ checklist ครบ

กิจกรรมในชั้นเรียน

กิจกรรม: ทะเบียนอันตรายและเมทริกซ์

ใช้บทแกน G02 “เขียนความเสี่ยงและตัดสินใจร่วมกัน” และบทฝึก B02 “ประเมินความเสี่ยงอย่างมีหลักฐาน” จากคลังความรู้โดรน

เขียนความเสี่ยงอย่างน้อย 5 รายการในรูป “เพราะ… อาจเกิด… ส่งผลให้…”
ประเมินดัชนีด้วยเมทริกซ์ในภาพที่ 3 ก่อนและหลังมาตรการ พร้อมผู้รับผิดชอบและหลักฐาน
วิเคราะห์อุบัติเหตุจากรายงานที่อาจารย์กำหนดหนึ่งกรณีด้วยแบบจำลองชีสสวิส แยกความล้มเหลวหน้างานกับเงื่อนไขแฝง
เสนอ SPI สองตัวสำหรับหน่วยงานของกลุ่ม

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

ระวัง

เข้าใจว่าความปลอดภัยคือไม่มีความเสี่ยง
ลดดัชนีความเสี่ยงบนกระดาษ โดยไม่มีหลักฐานว่ามาตรการทำงาน
หาแค่คนผิดคนสุดท้าย ไม่หาเงื่อนไขแฝงในองค์กร
ใช้เมทริกซ์ขององค์กรอื่นโดยไม่ปรับนิยาม ให้ตรงกับงานของตน
สรุปแนวโน้มจากเหตุไม่กี่ครั้ง

สรุป

Annex 19 นิยามความปลอดภัยว่าความเสี่ยงถูกควบคุมให้อยู่ในระดับที่ยอมรับได้ ไม่ใช่ศูนย์
SMS มี 4 องค์ประกอบ 12 element: นโยบาย (5) การบริหารความเสี่ยง (2) การประกัน (3) และการส่งเสริม (2)
แบบจำลองชีสสวิสแยกความล้มเหลวหน้างานกับเงื่อนไขแฝง อุบัติเหตุเกิดเมื่อรูของทุกชั้นเรียงกัน
เมทริกซ์ของ ICAO Doc 9859 รวมโอกาส 1–5 กับความรุนแรง A–E แบ่งเป็นยอมรับไม่ได้ ยอมรับได้เมื่อมีมาตรการ และยอมรับได้
SPI เช่น อัตราเหตุต่อ 100 ชั่วโมงบิน ใช้ติดตามว่าความปลอดภัยดีขึ้นหรือไม่

แบบฝึกตรวจความเข้าใจ

อันตรายต่างจากความเสี่ยงด้านความปลอดภัยอย่างไรตามนิยามของ ICAO
องค์ประกอบใดของ SMS มี element “การบริหารการเปลี่ยนแปลง”
ดัชนี 3A อยู่ในเขตใดของเมทริกซ์
หน่วยงานบิน 500 ชั่วโมง พบเหตุ GNSS ผิดปกติ 4 ครั้ง อัตราต่อ 100 ชั่วโมงเท่าใด
ตารางเวรที่ให้ผู้บังคับทำงานต่อเนื่องจนล้า จัดเป็นความล้มเหลวที่เกิดทันทีหรือเงื่อนไขแฝง

เฉลย

อันตรายคือสภาพหรือวัตถุที่อาจก่อเหตุ ความเสี่ยงคือโอกาสและความรุนแรงที่คาดการณ์ได้ของผลจากอันตรายนั้น
การประกันความปลอดภัย (safety assurance)
ยอมรับไม่ได้
$4/500 \times 100 = 0.8$ ครั้งต่อ 100 ชั่วโมง
เงื่อนไขแฝง เพราะเกิดจากการตัดสินใจระดับองค์กรและซ่อนอยู่จนไปรวมกับความผิดพลาดหน้างาน

สรุปสูตรสำคัญ

ดัชนีความเสี่ยง (ICAO Doc 9859) เขียนโอกาสต่อด้วยรหัสความรุนแรง	$L \in {1, \dots, 5}, S \in {A, \dots, E}, เช่น 4 B$
อัตราเหตุต่อ 100 ชั่วโมงบิน	$r = \frac{n}{H} \times 100$

แหล่งอ้างอิงหลัก

International Civil Aviation Organization. (2016). Annex 19 to the Convention on International Civil Aviation: Safety management (2nd ed.). link
International Civil Aviation Organization. (2018). Safety management manual (Doc 9859, 4th ed.). link
Reason, J. (1997). Managing the risks of organizational accidents. Ashgate.
Reason, J. (2000). Human error: Models and management. BMJ, 320(7237), 768–770. link
International Organization for Standardization. (2018). Risk management – Guidelines (ISO 31000:2018). link
Joint Authorities for Rulemaking on Unmanned Systems. (2024). JARUS guidelines on Specific Operations Risk Assessment (SORA), main body, edition 2.5 (JAR-DEL-SRM-SORA-MB-2.5). link
สำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย. (2569). ประกาศ กพท. เรื่อง หลักเกณฑ์และวิธีการในการอนุญาตให้ผู้บังคับหรือปล่อยอากาศยานซึ่งไม่มีนักบิน ประเภทอากาศยานที่ควบคุมการบินจากภายนอก ที่มีน้ำหนักไม่เกิน 25 กิโลกรัม ปฏิบัติแตกต่างไปจากเงื่อนไขที่กำหนด พ.ศ. 2569 (มีผล 17 พฤษภาคม 2569). link

อ่านเพิ่มเติม

ศึกษาหน่วยความรู้ที่กำหนดล่วงหน้า ดูสื่อประกอบ และทำ quiz ประจำโมดูล

อยู่ระหว่างพัฒนาD09

ในชั้นเรียน / ภาคสนาม

บรรยาย อภิปรายกรณีศึกษา และแก้โจทย์ในชั้นเรียน

หลักฐานการเรียนรู้: ผล quiz และแบบฝึกหัดที่ส่ง

แบบทดสอบประจำโมดูล

แบบทดสอบนี้ใช้ตรวจความเข้าใจ (formative) ไม่ใช่การสอบเก็บคะแนน

โดเมนความรู้: กฎหมาย ความปลอดภัย และความเสี่ยง · การจัดการ นวัตกรรม และวิชาชีพ · ปัญญาประดิษฐ์และคอมพิวเตอร์วิทัศน์