กฎหมายการบิน
DRT 343 กฎหมาย ความปลอดภัย การบริหารความเสี่ยง และจริยธรรมสำหรับ UAS
บทเรียน
เมื่อเรียนจบโมดูลนี้ ผู้เรียนจะสามารถ
- อธิบายลำดับชั้นของกฎหมายโดรนไทยตั้งแต่พระราชบัญญัติจนถึงการอนุญาตรายเที่ยว
- ระบุหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับภารกิจโดรนหนึ่งงาน และสิ่งที่ต้องตรวจกับแต่ละหน่วยงาน
- จัดประเภทการใช้โดรนตามประกาศกระทรวงคมนาคม พ.ศ. 2558 และระบุกรณีที่ต้องขออนุญาตประเภท Specific
- เปรียบเทียบกรอบของไทยกับแนวคิดของ ICAO และสหภาพยุโรป
- อ่านกฎหมายโดยแยกวันลงนาม วันประกาศ และวันมีผล และตรวจฉบับแก้ไขล่าสุด
ทำไมต้องรู้
ผู้ที่บินโดรนเป็นอาชีพต้องตอบให้ได้ก่อนขึ้นบินทุกครั้งว่า “ภารกิจนี้บินได้ตามกฎหมายข้อใด” คำตอบว่า “เครื่องขึ้นทะเบียนแล้ว” ไม่พอ เพราะทะเบียนเป็นเพียงเงื่อนไขหนึ่ง ยังมีเรื่องผู้บังคับ พื้นที่ ความสูง เวลา คลื่นวิทยุ และข้อมูลส่วนบุคคล การบินผิดเงื่อนไขมีโทษทางอาญา และอาจทำให้ประกันภัยไม่คุ้มครอง
กฎหมายโดรนเปรียบได้กับกฎจราจร พระราชบัญญัติคือหลักใหญ่ว่าต้องมีใบขับขี่และทำตามกฎ ประกาศต่าง ๆ คือป้ายจราจรและข้อกำหนดรายละเอียด ส่วนการอนุญาตรายเที่ยวคือการขอปิดถนนจัดงานเฉพาะครั้ง ผู้ขับที่ดีต้องรู้ทุกชั้น
ข้อมูลในบทนี้ตรวจกับตัวประกาศเมื่อ 26 กันยายน 2569 กฎหมายโดรนเปลี่ยนบ่อยมาก ผู้เรียนต้องตรวจฉบับล่าสุดจาก UAS Portal ของ กพท. ทุกครั้งก่อนใช้
ลำดับชั้นของกฎหมาย
| ชั้น | สาระสำคัญ |
|---|---|
| พ.ร.บ.การเดินอากาศ พ.ศ. 2497 | มาตรา 24 ห้ามบังคับหรือปล่อยอากาศยานซึ่งไม่มีนักบิน เว้นแต่ได้รับอนุญาตเป็นหนังสือจากรัฐมนตรีและทำตามเงื่อนไข ผู้ฝ่าฝืนมีโทษตามมาตรา 78(1) จำคุกไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 40,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ |
| ประกาศกระทรวงคมนาคม พ.ศ. 2558 | ลงนาม 2 ก.ค. 2558 ลงราชกิจจานุเบกษา 27 ส.ค. 2558 เป็นการอนุญาตและเงื่อนไขทั่วไปตามมาตรา 24 สำหรับโดรนไม่เกิน 25 kg แบ่งประเภทการใช้ การขึ้นทะเบียน และเงื่อนไขการบิน |
| ประกาศ กพท. | รายละเอียดเฉพาะเรื่อง เช่น การบินประเภท Specific (2569 และฉบับที่ 2) พื้นที่หวงห้ามเด็ดขาด หวงห้ามเฉพาะ และพื้นที่อันตราย (2568 และฉบับที่ 2 ปี 2569) การห้ามบินตามแนวชายแดนไทย–กัมพูชา (ฉบับที่ 16 ปี 2569) และแนวทางการอนุญาตในรัศมี 9 km จากสนามบิน (2561) |
| การอนุญาตรายเที่ยวและ OM | เงื่อนไขที่ผูกกับภารกิจหนึ่งงาน เช่น พื้นที่ เวลา และมาตรการเพิ่มเติม รวมทั้งขั้นตอนในคู่มือปฏิบัติการของผู้ดำเนินการ |
โดรนที่หนักเกิน 25 kg มีระบอบแยก เริ่มจากประกาศกระทรวงคมนาคมปี 2567 (มีผล 1 ก.ย. 2567) และฉบับแก้ไขปี 2568 และ 2569 บทเรียนนี้เน้นโดรนไม่เกิน 25 kg ซึ่งใช้ในงานส่วนใหญ่
แนวคิดสำคัญ อ่านวันที่ให้ครบสามวัน
ประกาศหนึ่งฉบับมี วันลงนาม วันประกาศในราชกิจจานุเบกษา และวันมีผล ซึ่งอาจไม่ตรงกัน เช่น ประกาศ กพท. เรื่อง Specific Category ลงนาม 17 เม.ย. 2569 กพท. ระบุว่ามีผล 17 พ.ค. 2569 แต่ฉบับในราชกิจจานุเบกษาลงวันที่ 8 มิ.ย. 2569 และต่อมามีฉบับที่ 2 (มิ.ย. 2569) แก้บทเฉพาะกาล ผู้ที่อ่านแต่ข่าวฉบับแรกจะได้ข้อมูลที่ไม่ครบ
ใครเกี่ยวข้องกับภารกิจหนึ่งงาน
ภารกิจโดรนหนึ่งงานเกี่ยวข้องกับกฎหลายเรื่อง การได้ทะเบียนจากหน่วยงานหนึ่งจึงไม่ได้แปลว่าได้รับอนุญาตครบทุกด้าน (ทบทวนหน่วยความรู้ “กฎหมายโดรนเริ่มจากใคร”)
| เรื่อง | หน่วยงานหรือผู้เกี่ยวข้อง | สิ่งที่ต้องตรวจ |
|---|---|---|
| ผู้บังคับ อากาศยาน และเงื่อนไขการบิน | กพท. ผ่าน UAS Portal | สถานะทะเบียน สิทธิทำการ การอนุญาต |
| พื้นที่และห้วงอากาศ | กพท. (eAIP, ประกาศพื้นที่หวงห้าม) ผู้ดำเนินการสนามบิน | พื้นที่หวงห้ามหรือพื้นที่อันตราย ระยะจากสนามบิน |
| คลื่นความถี่และเครื่องวิทยุ | กสทช. | การขึ้นทะเบียนเครื่องวิทยุ ย่านความถี่ที่อนุญาต |
| การใช้สถานที่ | เจ้าของหรือผู้ดูแลพื้นที่ | การยินยอม ผู้ประสานงาน |
| ข้อมูลส่วนบุคคลในภาพ | ผู้ควบคุมข้อมูลตาม PDPA (โมดูล 5) | ฐานทางกฎหมาย การเก็บรักษา |
| ความมั่นคงและเหตุผิดกฎหมาย | ตำรวจ หน่วยงานความมั่นคง | ประกาศพื้นที่ห้ามบินชั่วคราว |
ประเภทการใช้ตามประกาศ พ.ศ. 2558
ข้อ 4 ของประกาศกระทรวงคมนาคม พ.ศ. 2558 แบ่งโดรนไม่เกิน 25 kg ตามวัตถุประสงค์
| ประเภท | ตัวอย่าง | การขึ้นทะเบียน | เงื่อนไขที่ใช้ |
|---|---|---|---|
| (1)(ก) นันทนาการ บันเทิง กีฬา ไม่เกิน 2 kg | โดรนแข่งความเร็วของชมรม | ไม่ต้อง | ข้อ 5 |
| (1)(ข) นันทนาการ เกิน 2 kg ถึง 25 kg | เครื่องบินบังคับขนาดใหญ่ | ต้อง | ข้อ 9 |
| (2) วัตถุประสงค์อื่น ไม่เกิน 25 kg | รายงานข่าว ถ่ายภาพหรือภาพยนตร์ วิจัยพัฒนาอากาศยาน และอื่น ๆ | ต้อง ทุกน้ำหนัก | ข้อ 13 (ใช้ข้อ 9 โดยอนุโลม) |
ผู้ที่ ทำตามเงื่อนไขในข้อ 5, 9 หรือ 13 ไม่ได้ เช่น ต้องบินสูงกว่าที่กำหนดหรือบินในเวลากลางคืน ข้อ 17 ของประกาศเดียวกันเปิดทางให้ขออนุญาตปฏิบัติต่างจากเงื่อนไข ซึ่งปัจจุบันใช้หลักเกณฑ์ของประกาศ กพท. ปี 2569 ที่เรียกว่า “การปฏิบัติการบินซึ่งมีความเสี่ยงในระดับปานกลาง (Specific Category)” ต้องประเมินความเสี่ยงและได้รับอนุญาตก่อนบิน (โมดูล 2)
ตัวอย่างที่ 1 จัดประเภทสี่กรณี
- ชมรมโดรนแข่งความเร็วบินโดรน 0.8 kg ในสนามของชมรมเพื่อการกีฬา → ประเภท (1)(ก) ไม่ต้องขึ้นทะเบียน แต่ต้องทำตามเงื่อนไขข้อ 5 ทุกข้อ
- บริษัทรับทำแผนที่ใช้โดรน 6 kg สำรวจแปลงเกษตรให้ลูกค้า → วัตถุประสงค์อื่น ต้องขึ้นทะเบียน และทำตามเงื่อนไขข้อ 13
- บริษัทเดียวกันต้องบินที่ความสูง 150 m เพื่อให้ได้ภาพกว้างขึ้น → เกินเงื่อนไขทั่วไป (สูงไม่เกิน 90 m) ต้องขออนุญาตประเภท Specific
- โดรนพ่นสารเคมีน้ำหนักขึ้นบิน 40 kg → เกิน 25 kg อยู่ใต้ระบอบโดรนเกิน 25 kg
ในทุกกรณี ต้องตรวจประกาศพื้นที่ห้ามบินเพิ่มเติมด้วย เช่น ถ้างานอยู่ในอำเภอที่ประกาศ กพท. ฉบับที่ 16 ห้ามบินตามแนวชายแดน การขึ้นทะเบียนอย่างเดียวไม่พอ
เทียบกับกรอบสากล
- ICAO วางหลักใหญ่ผ่านภาคผนวกของอนุสัญญาชิคาโกและคู่มือ RPAS (Doc 10019) ซึ่งมุ่งไปที่อากาศยานที่บินในห้วงอากาศร่วมกับอากาศยานมีคนขับ แต่ละประเทศออกกฎของตนเองสำหรับโดรนขนาดเล็ก
- สหภาพยุโรป ระเบียบ (EU) 2019/947 แบ่งการปฏิบัติการเป็นสามประเภทตามความเสี่ยง คือ open, specific และ certified
- ประเทศไทย ใช้เงื่อนไขทั่วไปตามประกาศ พ.ศ. 2558 เป็นฐาน และใช้คำว่า Specific Category ในประกาศ กพท. ปี 2569 สำหรับการบินที่ต่างจากเงื่อนไข
อย่าเหมาว่ากรอบของต่างประเทศใช้ในไทยได้ทันที เพราะเกณฑ์น้ำหนัก วัตถุประสงค์ และเงื่อนไขต่างกัน การอ้างกฎต้องอ้างฉบับที่มีผลในประเทศที่บิน
กิจกรรมในชั้นเรียน
กิจกรรม: ตารางตรวจข้อกำหนดสี่ด้าน
ใช้บทแกน G01 “ตรวจบทบาทและหลักฐานก่อนวางภารกิจ” จากคลังความรู้โดรน
- อาจารย์กำหนดภารกิจสมมติ 3 งาน เช่น ถ่ายภาพงานรับปริญญา ตรวจหลังคาโรงงานในรัศมี 12 km จากสนามบิน และสำรวจพื้นที่ในจังหวัดชายแดน
- จัดประเภทแต่ละงานตามภาพที่ 2
- ทำตารางแยกเรื่องผู้บังคับ อากาศยาน พื้นที่ และคลื่นวิทยุ ระบุหน่วยงาน ฉบับของประกาศ วันที่ตรวจ และสถานะ (ยืนยันแล้ว/ต้องตรวจเพิ่ม)
- นำเสนอว่าข้อใดยังตอบไม่ได้และต้องถามใคร
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
ระวัง
- คิดว่าขึ้นทะเบียนแล้วบินได้ทุกที่ทุกเวลา
- อ่านแต่ข่าว ไม่อ่านตัวประกาศ และไม่ตรวจฉบับแก้ไข
- สับสนวันลงนาม วันประกาศ และวันมีผล
- นำกฎของต่างประเทศมาใช้ หรืออ้างร่างกฎว่ามีผลแล้ว
- ลืมเรื่องนอกเหนือการบิน เช่น คลื่นวิทยุ การใช้สถานที่ และข้อมูลส่วนบุคคล
สรุป
- กฎหมายโดรนไทยมีลำดับชั้น: พ.ร.บ.การเดินอากาศ มาตรา 24 → ประกาศกระทรวงคมนาคม พ.ศ. 2558 → ประกาศ กพท. → การอนุญาตรายเที่ยวและ OM
- บินโดยไม่ได้รับอนุญาตตามมาตรา 24 มีโทษตามมาตรา 78(1) จำคุกไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 40,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ
- ประกาศ พ.ศ. 2558 แบ่งการใช้เป็นนันทนาการไม่เกิน 2 kg (ไม่ต้องขึ้นทะเบียน) นันทนาการเกิน 2 kg และวัตถุประสงค์อื่น (ต้องขึ้นทะเบียน)
- การบินที่ต่างจากเงื่อนไขทั่วไปต้องขออนุญาตประเภท Specific ตามประกาศ กพท. ปี 2569
- ภารกิจเดียวเกี่ยวข้องกับหลายหน่วยงาน และต้องอ่านวันมีผลกับฉบับแก้ไขล่าสุดเสมอ
แบบฝึกตรวจความเข้าใจ
- มาตราใดของ พ.ร.บ.การเดินอากาศเป็นฐานของการอนุญาตให้บินโดรน
- โดรน 1.2 kg ใช้ถ่ายภาพงานแต่งงานเพื่อรับจ้าง ต้องขึ้นทะเบียนหรือไม่ เพราะอะไร
- ผู้บังคับที่ขึ้นทะเบียนแล้วต้องบินกลางคืน ต้องทำอย่างไร
- ทำไมจึงต้องอ่านวันมีผลของประกาศแยกจากวันลงนาม
- นอกจาก กพท. ภารกิจโดรนเกี่ยวข้องกับหน่วยงานหรือผู้ใดอีก ยกตัวอย่างสองราย
เฉลย
- มาตรา 24
- ต้อง เพราะเป็นการใช้เพื่อวัตถุประสงค์อื่น (ถ่ายภาพ) ไม่ใช่นันทนาการ ประกาศ พ.ศ. 2558 กำหนดให้ขึ้นทะเบียนทุกน้ำหนักในกรณีนี้
- การบินกลางคืนเกินเงื่อนไขทั่วไป (บินได้ระหว่างพระอาทิตย์ขึ้นถึงตก) ต้องขออนุญาตประเภท Specific ตามประกาศ กพท. ปี 2569
- เพราะสามวันนี้อาจไม่ตรงกัน และสิทธิหรือหน้าที่เริ่มต้นตามวันมีผล ต้องตรวจฉบับแก้ไขที่ออกภายหลังด้วย
- เช่น กสทช. (คลื่นความถี่และเครื่องวิทยุ) เจ้าของพื้นที่ (การยินยอมใช้สถานที่) ผู้ดำเนินการสนามบิน หรือตำรวจ
แหล่งอ้างอิงหลัก
- พระราชบัญญัติการเดินอากาศ พ.ศ. 2497 และที่แก้ไขเพิ่มเติม (คำแปลภาษาอังกฤษของ กพท. แก้ไขถึงฉบับที่ 14 พ.ศ. 2562). link
- กระทรวงคมนาคม. (2558). ประกาศกระทรวงคมนาคม เรื่อง หลักเกณฑ์การขออนุญาตและเงื่อนไขในการบังคับหรือปล่อยอากาศยานซึ่งไม่มีนักบิน ประเภทอากาศยานที่ควบคุมการบินจากภายนอก พ.ศ. 2558. ราชกิจจานุเบกษา, 132(86 ง), 6–12. link
- สำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย. (2569). ประกาศ กพท. เรื่อง หลักเกณฑ์และวิธีการในการอนุญาตให้ผู้บังคับหรือปล่อยอากาศยานซึ่งไม่มีนักบิน ประเภทอากาศยานที่ควบคุมการบินจากภายนอก ที่มีน้ำหนักไม่เกิน 25 กิโลกรัม ปฏิบัติแตกต่างไปจากเงื่อนไขที่กำหนด พ.ศ. 2569 (มีผล 17 พฤษภาคม 2569). link
- สำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย. (2569). ประกาศ กพท. เรื่อง หลักเกณฑ์และวิธีการในการอนุญาตให้ผู้บังคับหรือปล่อยอากาศยานซึ่งไม่มีนักบิน ประเภทอากาศยานที่ควบคุมการบินจากภายนอก ที่มีน้ำหนักไม่เกิน 25 กิโลกรัม ปฏิบัติแตกต่างไปจากเงื่อนไขที่กำหนด (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569. link
- สำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย. (2569). ประกาศ กพท. เรื่อง กำหนดพื้นที่หวงห้ามเด็ดขาด พื้นที่หวงห้ามเฉพาะ และพื้นที่อันตราย (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569. link
- สำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย. (2569). ประกาศ กพท. เรื่อง ห้ามบังคับหรือปล่อยอากาศยานซึ่งไม่มีนักบินในพื้นที่ที่อาจกระทบต่อความมั่นคง (สถานการณ์ชายแดนไทย–กัมพูชา) (ฉบับที่ 16) พ.ศ. 2569. link
- International Civil Aviation Organization. (2015). Manual on remotely piloted aircraft systems (RPAS) (Doc 10019). ICAO. link
- European Commission. (2019). Commission Implementing Regulation (EU) 2019/947 on the rules and procedures for the operation of unmanned aircraft. link
อ่านเพิ่มเติม
ศึกษาหน่วยความรู้ที่กำหนดล่วงหน้า ดูสื่อประกอบ และทำ quiz ประจำโมดูล
กฎหมายและการขึ้นทะเบียน
กฎหมายโดรนเริ่มจากใคร
ตรวจบทบาทและหลักฐานก่อนวางภารกิจ
ในชั้นเรียน / ภาคสนาม
บรรยาย อภิปรายกรณีศึกษา และแก้โจทย์ในชั้นเรียน
หลักฐานการเรียนรู้: ผล quiz และแบบฝึกหัดที่ส่ง