โมดูล 5/5 · สัปดาห์ 13–15 · 27 ชม.

จริยธรรมและ PDPA

DRT 343 กฎหมาย ความปลอดภัย การบริหารความเสี่ยง และจริยธรรมสำหรับ UAS

เวลาเรียนประมาณ 90 นาทีร่าง รอตรวจปรับปรุงล่าสุด 26 กันยายน 2569

เมื่อเรียนจบโมดูลนี้ ผู้เรียนจะสามารถ

อธิบายสาระหลักของ พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 ที่เกี่ยวกับภาพจากโดรน
พิจารณาฐานทางกฎหมายของการเก็บข้อมูลภาพในกรณีศึกษา
คำนวณกำหนดแจ้งเหตุละเมิดข้อมูลส่วนบุคคล
ออกแบบการเก็บ ใช้ และลบข้อมูลภาพตามหลักความเป็นส่วนตัวตั้งแต่การออกแบบ
วิเคราะห์ประเด็นจริยธรรมของระบบอัตโนมัติด้วยกรอบของ IEEE และ UNESCO

ความรู้พื้นฐานที่ควรมี: DRT 343 โมดูล 1

ทำไมต้องรู้

โดรนติดกล้องมองเห็นสิ่งที่คนบนพื้นมองไม่เห็น เช่น หลังบ้านที่มีรั้วสูง ดาดฟ้า หรือสระว่ายน้ำ ภาพหนึ่งภาพอาจมีหน้าคน ทะเบียนรถ และบ้านที่ระบุเจ้าของได้ งานที่ตั้งใจดีจึงอาจละเมิดความเป็นส่วนตัวโดยไม่รู้ตัว และทำให้สังคมไม่ไว้วางใจโดรนทั้งอุตสาหกรรม

ประกาศกระทรวงคมนาคม พ.ศ. 2558 มีเงื่อนไขว่าห้ามละเมิดสิทธิความเป็นส่วนตัวของผู้อื่น และ พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 (PDPA) วางหน้าที่ของผู้เก็บและใช้ข้อมูลไว้ชัดเจน แต่ กฎหมายเป็นเพียงขั้นต่ำ จริยธรรมถามต่อว่า แม้ทำได้ตามกฎหมาย เราควรทำหรือไม่

เปรียบเทียบง่าย ๆ ช่างภาพที่ยืนถ่ายภาพบนถนนสาธารณะ ต่างจากคนที่ปีนรั้วไปถ่ายในบ้าน โดรนทำให้เส้นแบ่งนี้เลือนลาง ผู้บังคับจึงต้องตั้งคำถามเองทุกครั้ง

PDPA ฉบับย่อสำหรับงานโดรน

พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 ประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 27 พ.ค. 2562 หมวดหลักถูกเลื่อนการบังคับใช้ จนบังคับใช้เต็มรูปแบบตั้งแต่ 1 มิ.ย. 2565

มาตรา	สาระที่เกี่ยวกับงานโดรน
6	ข้อมูลส่วนบุคคลคือข้อมูลที่ทำให้ระบุตัวบุคคลได้ ไม่ว่าทางตรงหรือทางอ้อม ไม่รวมข้อมูลของผู้ถึงแก่กรรม
4	ไม่ใช้กับบางกรณี เช่น การใช้เพื่อประโยชน์ส่วนตนหรือกิจกรรมในครอบครัวเท่านั้น งานสื่อมวลชน ศิลปกรรม หรือวรรณกรรมตามจริยธรรมวิชาชีพ แต่ผู้ที่ได้รับยกเว้นยังต้องมีมาตรการรักษาความปลอดภัยของข้อมูล
24	เก็บข้อมูลได้เมื่อได้รับความยินยอม หรือมีฐานอื่น ได้แก่ จดหมายเหตุ วิจัย หรือสถิติ ป้องกันอันตรายต่อชีวิต ร่างกาย หรือสุขภาพ การปฏิบัติตามสัญญา ภารกิจเพื่อประโยชน์สาธารณะหรืออำนาจรัฐ ประโยชน์โดยชอบด้วยกฎหมายที่ไม่ขัดกับสิทธิของเจ้าของข้อมูล และการปฏิบัติตามกฎหมาย
26	ข้อมูลอ่อนไหว เช่น เชื้อชาติ ความเชื่อ ข้อมูลสุขภาพ ความพิการ ข้อมูลชีวภาพ (biometric) ต้องได้รับความยินยอมโดยชัดแจ้ง เว้นแต่เข้าข้อยกเว้นในมาตรานี้
37(4)	เมื่อข้อมูลรั่วไหล ต้องแจ้งสำนักงานคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลภายใน 72 ชั่วโมงนับแต่ทราบเหตุ และแจ้งเจ้าของข้อมูลด้วยถ้ามีความเสี่ยงสูง
77–90	ความรับผิดทางแพ่ง (ค่าสินไหมทดแทนเพื่อการลงโทษได้ถึงสองเท่า) โทษอาญาสำหรับข้อมูลอ่อนไหว และโทษปรับทางปกครองสูงสุด 1, 3 หรือ 5 ล้านบาทตามลักษณะความผิด

ภาพจากโดรนเป็นข้อมูลส่วนบุคคลหรือไม่

ขึ้นกับว่า ระบุตัวบุคคลได้หรือไม่ ภาพแปลงนาจากความสูง 90 m ที่ไม่มีคน มักไม่ใช่ข้อมูลส่วนบุคคล แต่ภาพที่เห็นหน้าคน ทะเบียนรถ หรือบ้านที่นำไปจับคู่กับชื่อเจ้าของได้ เป็นข้อมูลส่วนบุคคล และภาพความร้อนที่นำไปประเมินอาการป่วยของคนอาจเป็นข้อมูลสุขภาพซึ่งเป็นข้อมูลอ่อนไหว

ผังตัดสินใจ ถ้าข้อมูลไม่ระบุตัวบุคคล ไม่อยู่ใน PDPA แต่ยังต้องเคารพความเป็นส่วนตัว ถ้าระบุได้และเข้าข้อยกเว้นมาตรา 4 ไม่ใช้ PDPA แต่ยังต้องมีมาตรการรักษาความปลอดภัย ถ้าไม่เข้าข้อยกเว้นและไม่ใช่ข้อมูลอ่อนไหว ต้องมีฐานตามมาตรา 24 ถ้าเป็นข้อมูลอ่อนไหวต้องได้รับความยินยอมโดยชัดแจ้งหรือเข้าข้อยกเว้นมาตรา 26 — ภาพที่ 1 ผังพิจารณาฐานทางกฎหมายของข้อมูลภาพจากโดรนตาม PDPA

ตัวอย่างที่ 1 พิจารณาฐานทางกฎหมาย (แนวคิดเพื่อการเรียน ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมาย)

เทศบาลจ้างสำรวจแนวคลองเพื่อวางแผนระบายน้ำ ภาพติดคนและบ้านริมคลอง เทศบาลเป็นผู้ควบคุมข้อมูล ฐานที่เป็นไปได้คือภารกิจเพื่อประโยชน์สาธารณะหรืออำนาจรัฐตามมาตรา 24 ผู้รับจ้างเป็นผู้ประมวลผลตามคำสั่ง ควรเบลอหน้าและทะเบียนรถในภาพที่เผยแพร่
ถ่ายภาพงานแต่งงานแบบรับจ้าง สำหรับคู่บ่าวสาวใช้ฐานสัญญาได้ ส่วนแขกในงาน ควรแจ้งให้ทราบล่วงหน้าและพิจารณาฐานประโยชน์โดยชอบด้วยกฎหมาย หรือขอความยินยอม และให้ทางเลือกแก่ผู้ที่ไม่ต้องการอยู่ในภาพ
ใช้กล้องความร้อนคัดกรองอุณหภูมิร่างกายคนในงานชุมนุม ข้อมูลที่ได้อาจเป็นข้อมูลสุขภาพ เป็นข้อมูลอ่อนไหวตามมาตรา 26 ต้องได้รับความยินยอมโดยชัดแจ้งหรือเข้าข้อยกเว้นเฉพาะ และยังติดเงื่อนไขการบินเหนือที่ชุมนุมของคนตามประกาศ พ.ศ. 2558 ด้วย

ตัวอย่างที่ 2 กำหนดแจ้งเหตุละเมิด

ฮาร์ดดิสก์ที่เก็บภาพสำรวจชุมชนซึ่งไม่ได้เข้ารหัสหายไปจากรถของทีม ผู้ควบคุมข้อมูลทราบเหตุวันจันทร์ที่ 28 ก.ย. 2569 เวลา 14:30 น.

กำหนดแจ้งสำนักงาน $= 14 : 30 + 72$ ชั่วโมง
72 ชั่วโมงเท่ากับ 3 วันพอดี จึงต้องแจ้งภายใน วันพฤหัสบดีที่ 1 ต.ค. 2569 เวลา 14:30 น.
ภาพมีหน้าคนและบ้านเลขที่ ความเสี่ยงต่อเจ้าของข้อมูลสูง จึงควรแจ้งเจ้าของข้อมูลพร้อมแนวทางเยียวยาด้วย

การเข้ารหัสสื่อบันทึกข้อมูลตั้งแต่แรกจะลดความรุนแรงของเหตุลักษณะนี้ได้มาก

ความเป็นส่วนตัวตั้งแต่การออกแบบ

แนวปฏิบัติของหลายหน่วยงาน เช่น แนวปฏิบัติโดยสมัครใจของ NTIA สหรัฐฯ (2016) ความเห็นของคณะทำงานมาตรา 29 ของสหภาพยุโรป (2015) และแนวทางของสำนักงานกรรมาธิการสารสนเทศสหราชอาณาจักร (ICO) มีหลักร่วมกันคือ แจ้งให้ผู้อื่นทราบ ประเมินผลกระทบก่อนเก็บ (Data Protection Impact Assessment, DPIA) เก็บเท่าที่จำเป็น รักษาความปลอดภัย จำกัดการใช้และการส่งต่อ และลบเมื่อหมดความจำเป็น ICO เน้นว่าไม่ควรบันทึกต่อเนื่องโดยไม่มีเหตุผลชัดเจน และต้องจัดการภาพของคนที่ติดมาโดยไม่ตั้งใจ

วงจรห้าขั้นรอบวัตถุประสงค์และ DPIA ที่อยู่ตรงกลาง เก็บเท่าที่จำเป็น จัดเก็บอย่างปลอดภัย ใช้ตามวัตถุประสงค์ ส่งต่อเมื่อมีฐาน และลบเมื่อหมดความจำเป็น — ภาพที่ 2 วงจรชีวิตของข้อมูลภาพจากโดรน

ตัวอย่างการออกแบบในงานจริง

เก็บ ตั้งแนวบินและมุมกล้องให้ไม่เข้าพื้นที่ส่วนตัวที่ไม่เกี่ยวกับงาน เปิดบันทึกเฉพาะช่วงที่ต้องการ
จัดเก็บ เข้ารหัสสื่อบันทึก จำกัดผู้เข้าถึง บันทึกผู้เข้าถึง
ใช้ ใช้ตามวัตถุประสงค์ที่แจ้ง ไม่นำภาพไปใช้งานอื่นโดยไม่มีฐาน
ส่งต่อ เบลอหน้าและทะเบียนรถก่อนเผยแพร่ ส่งให้ผู้รับที่มีสิทธิเท่านั้น
ลบ กำหนดระยะเวลาเก็บในสัญญาและลบจริงเมื่อครบ

จริยธรรมของระบบอัตโนมัติ

เมื่อโดรนตัดสินใจเองมากขึ้น เช่น เลือกเป้าหมายที่จะติดตามด้วย AI คำถามว่า “ใครรับผิดชอบ” ยิ่งสำคัญ กรอบที่ใช้อ้างอิงได้

IEEE Ethically Aligned Design (2019) เสนอหลักทั่วไป 8 ข้อ ได้แก่ สิทธิมนุษยชน ความเป็นอยู่ที่ดี การควบคุมข้อมูลของตนเอง ประสิทธิผล ความโปร่งใส ความรับผิดชอบ การตระหนักถึงการใช้ในทางที่ผิด และความสามารถของผู้ใช้
ข้อเสนอแนะว่าด้วยจริยธรรมของปัญญาประดิษฐ์ของ UNESCO (2021) มีคุณค่าหลัก 4 ประการ เช่น การเคารพศักดิ์ศรีและสิทธิมนุษยชน และหลักการ 10 ข้อ เช่น ความได้สัดส่วนและไม่ก่ออันตราย ความเป็นส่วนตัว ความโปร่งใสและอธิบายได้ การกำกับดูแลและตัดสินใจโดยมนุษย์ และความเป็นธรรม

ประเด็นที่ผู้ปฏิบัติงานโดรนควรถามตัวเองเสมอ

ความได้สัดส่วน ประโยชน์ของภารกิจคุ้มกับการรุกล้ำความเป็นส่วนตัวหรือไม่ มีวิธีที่รุกล้ำน้อยกว่าหรือไม่
มนุษย์ในวงตัดสินใจ การตัดสินใจที่กระทบคนอย่างมีนัย มีคนตรวจและรับผิดชอบหรือไม่
การใช้ได้สองทาง (dual-use) เทคโนโลยีเดียวกันใช้ค้นหาผู้ประสบภัยหรือใช้สอดแนมก็ได้ ผู้พัฒนาต้องคิดถึงการใช้ในทางที่ผิด
ความรับผิดชอบต่อสังคม งานของเราสร้างความไว้วางใจหรือทำลายความไว้วางใจต่อโดรนทั้งอุตสาหกรรม

กิจกรรมในชั้นเรียน

กิจกรรม: DPIA ย่อและวงจรข้อมูล

ใช้บทแกน G03 “วางวงจรข้อมูลก่อนเก็บภาพโดรน” จากคลังความรู้โดรน

เลือกกรณีหนึ่งจากตัวอย่างที่ 1 เขียนวัตถุประสงค์ ข้อมูลที่จำเป็น ผู้เข้าถึง การส่งต่อ และระยะเวลาเก็บ
ระบุฐานทางกฎหมายที่เป็นไปได้และสิ่งที่ยังต้องถามผู้เชี่ยวชาญกฎหมาย
เสนอมาตรการลดการรุกล้ำ เช่น มุมกล้อง ช่วงเวลาบิน การเบลอภาพ
อภิปรายกรณีจริยธรรม: บริษัทขอให้ใช้โดรนติดตามพนักงานที่ทำงานนอกสถานที่ ควรรับงานหรือไม่ ใช้กรอบของ UNESCO ประกอบ

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

ระวัง

คิดว่าบินในที่สาธารณะแล้วถ่ายอะไรก็ได้
เก็บภาพทุกอย่างไว้ “เผื่อใช้” โดยไม่มีระยะเวลาลบ
อ้างข้อยกเว้นมาตรา 4 ทั้งที่งานเป็นเชิงพาณิชย์
นับ 72 ชั่วโมงจากวันเกิดเหตุหรือวันทำงาน แทนนับจากเวลาที่ทราบเหตุ
ส่งภาพดิบที่เห็นหน้าคนให้ลูกค้า ทั้งที่งานไม่ต้องใช้
มองจริยธรรมเป็นเรื่องของผู้บริหาร ทั้งที่ผู้บังคับเป็นคนแรกที่เห็นปัญหา

สรุป

ข้อมูลส่วนบุคคลคือข้อมูลที่ระบุตัวบุคคลได้ทางตรงหรือทางอ้อม ภาพจากโดรนเป็นข้อมูลส่วนบุคคลเมื่อระบุคนได้
การเก็บข้อมูลต้องมีความยินยอมหรือฐานอื่นตามมาตรา 24 ข้อมูลอ่อนไหวตามมาตรา 26 ต้องได้รับความยินยอมโดยชัดแจ้งหรือเข้าข้อยกเว้น
เหตุละเมิดต้องแจ้งสำนักงานภายใน 72 ชั่วโมงนับแต่ทราบเหตุ ตามมาตรา 37(4)
ความเป็นส่วนตัวตั้งแต่การออกแบบครอบคลุมทุกขั้นของวงจรข้อมูล ตั้งแต่เก็บจนลบ
จริยธรรมถามเกินกว่ากฎหมาย: ความได้สัดส่วน มนุษย์ในวงตัดสินใจ การใช้ในทางที่ผิด และความรับผิดชอบต่อสังคม

แบบฝึกตรวจความเข้าใจ

ภาพหลังคาบ้านจากความสูง 80 m ที่นำไปจับคู่กับทะเบียนบ้านได้ เป็นข้อมูลส่วนบุคคลหรือไม่ เพราะอะไร
ข้อมูลชีวภาพ (biometric) จากการจดจำใบหน้าจัดเป็นข้อมูลประเภทใดตาม PDPA
ทราบเหตุข้อมูลรั่วไหลวันศุกร์ เวลา 09:00 น. ต้องแจ้งสำนักงานภายในเมื่อใด
ยกตัวอย่างมาตรการความเป็นส่วนตัวตั้งแต่การออกแบบสองอย่างในงานโดรน
หลัก “การกำกับดูแลและตัดสินใจโดยมนุษย์” ของ UNESCO เกี่ยวข้องกับโดรนอัตโนมัติอย่างไร

เฉลย

เป็น เพราะระบุตัวบุคคลได้ทางอ้อมเมื่อจับคู่กับข้อมูลอื่น
ข้อมูลอ่อนไหวตามมาตรา 26
ภายในวันจันทร์ถัดไป เวลา 09:00 น. (72 ชั่วโมงนับเวลาต่อเนื่อง รวมวันหยุด)
เช่น ตั้งมุมกล้องไม่ให้เข้าพื้นที่ส่วนตัว เปิดบันทึกเฉพาะช่วงที่ต้องการ เข้ารหัสสื่อบันทึก เบลอหน้าก่อนเผยแพร่ และกำหนดระยะเวลาลบ
การตัดสินใจที่กระทบคนอย่างมีนัยต้องมีมนุษย์ตรวจและรับผิดชอบ ไม่ปล่อยให้ระบบอัตโนมัติตัดสินเองทั้งหมด

สรุปสูตรสำคัญ

กำหนดแจ้งเหตุละเมิดต่อสำนักงาน (มาตรา 37(4))

t_{แจ้ง} \leq t_{ทราบเหตุ} + 72 ชั่วโมง

แหล่งอ้างอิงหลัก

พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562. ราชกิจจานุเบกษา, 136(69 ก), 52–95. link
National Telecommunications and Information Administration. (2016). Voluntary best practices for UAS privacy, transparency, and accountability. link
Information Commissioner’s Office. Unmanned aerial systems (UAS) / drones. In Guidance on video surveillance (including CCTV). link
Article 29 Data Protection Working Party. (2015). Opinion 01/2015 on privacy and data protection issues relating to the utilisation of drones (WP 231). link
IEEE Global Initiative on Ethics of Autonomous and Intelligent Systems. (2019). Ethically aligned design (1st ed.). IEEE.
UNESCO. (2021). Recommendation on the ethics of artificial intelligence. link
กระทรวงคมนาคม. (2558). ประกาศกระทรวงคมนาคม เรื่อง หลักเกณฑ์การขออนุญาตและเงื่อนไขในการบังคับหรือปล่อยอากาศยานซึ่งไม่มีนักบิน ประเภทอากาศยานที่ควบคุมการบินจากภายนอก พ.ศ. 2558. ราชกิจจานุเบกษา, 132(86 ง), 6–12. link

อ่านเพิ่มเติม

ศึกษาหน่วยความรู้ที่กำหนดล่วงหน้า ดูสื่อประกอบ และทำ quiz ประจำโมดูล

อยู่ระหว่างพัฒนาD09D18

จริยธรรม ความเป็นส่วนตัว และ PDPA ในงานโดรน

การเก็บภาพบุคคล ข้อมูลส่วนบุคคล และจริยธรรมระบบอัตโนมัติ

พร้อมใช้D18D11

วางวงจรข้อมูลก่อนเก็บภาพโดรน

กำหนดวัตถุประสงค์ ข้อมูลที่จำเป็น ผู้เข้าถึง การส่งต่อ และจุดทบทวนการเก็บรักษาให้ตรวจสอบได้

ในชั้นเรียน / ภาคสนาม

บรรยาย อภิปรายกรณีศึกษา และแก้โจทย์ในชั้นเรียน

หลักฐานการเรียนรู้: ผล quiz และแบบฝึกหัดที่ส่ง

แบบทดสอบประจำโมดูล

แบบทดสอบนี้ใช้ตรวจความเข้าใจ (formative) ไม่ใช่การสอบเก็บคะแนน

โดเมนความรู้: กฎหมาย ความปลอดภัย และความเสี่ยง · การจัดการ นวัตกรรม และวิชาชีพ · ปัญญาประดิษฐ์และคอมพิวเตอร์วิทัศน์