โมดูล 3/5 · สัปดาห์ 7–9 · 27 ชม.

BVLOS

DRT 342 การวางแผนภารกิจ การปฏิบัติการอัตโนมัติ และการบินนอกระยะสายตา

เวลาเรียนประมาณ 80 นาทีร่าง รอตรวจปรับปรุงล่าสุด 26 กันยายน 2569

เมื่อเรียนจบโมดูลนี้ ผู้เรียนจะสามารถ

นิยาม VLOS, EVLOS และ BVLOS และบอกแหล่งที่มาของนิยาม
อธิบายความท้าทายของ BVLOS ด้านความเสี่ยงทางอากาศ ความเสี่ยงภาคพื้น และการสื่อสาร
ระบุองค์ประกอบทางเทคโนโลยีและขั้นตอนที่การบิน BVLOS ต้องมี
สรุปสถานะกฎระเบียบ BVLOS ของไทย สหรัฐอเมริกา และสหภาพยุโรป ณ ปี 2569 โดยอ้างเอกสารต้นทาง
คำนวณขอบฟ้าวิทยุและเวลาบินของภารกิจแนวยาว

ความรู้พื้นฐานที่ควรมี: DRT 342 โมดูล 1–2

ทำไมต้องรู้

งานที่คุ้มค่าที่สุดของโดรนหลายงานอยู่ไกลเกินกว่าตาคนจะมองเห็น เช่น ตรวจแนวท่อส่งก๊าซหลายสิบกิโลเมตร ส่งเวชภัณฑ์ข้ามอำเภอ หรือค้นหาผู้ประสบภัยในป่า ถ้ายังต้องให้ผู้บังคับมองเห็นอากาศยานตลอดเวลา งานเหล่านี้จะต้องใช้คนจำนวนมากหรือทำไม่ได้เลย

การบินนอกระยะสายตาจึงเป็นเป้าหมายของอุตสาหกรรม แต่ก็เป็นการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ด้านความปลอดภัย เพราะ ดวงตาของผู้บังคับเป็นระบบความปลอดภัยชั้นสำคัญ ทั้งการหลบอากาศยานอื่น การเห็นคนเข้าพื้นที่ และการรู้ทันทีว่าเครื่องมีอาการผิดปกติ เมื่อบินเกินระยะสายตา ต้องมีสิ่งอื่นมาทำหน้าที่แทนดวงตานั้น

นิยาม

คำ	ความหมาย	แหล่งที่มา
VLOS	การปฏิบัติการที่ผู้บังคับหรือผู้สังเกตมองเห็นอากาศยานด้วยตาเปล่าโดยตรง ไม่ใช้เครื่องช่วย	นิยามใน ICAO Doc 10019
EVLOS (ขยายระยะสายตา)	อากาศยานอยู่นอกสายตาผู้บังคับ แต่มีผู้สังเกตที่มองเห็นได้และสื่อสารกับผู้บังคับตลอดเวลา	ใช้ในกฎของบางประเทศ ไม่มีนิยามใน ICAO Doc 10019
BVLOS	การปฏิบัติการที่ไม่มีใครในทีมมองเห็นอากาศยานด้วยตาเปล่า	ICAO Doc 10019 ใช้เป็นคำย่อ แต่ไม่ได้ให้นิยามแยก

สามแผง VLOS ผู้บังคับมองเห็นโดรนโดยตรง EVLOS ผู้บังคับสื่อสารทางวิทยุกับผู้สังเกตซึ่งมองเห็นโดรน BVLOS สถานีควบคุมเชื่อมกับโดรนผ่าน C2 link และโดรนมีวงของระบบตรวจจับและหลบหลีกโดยรอบ — ภาพที่ 1 เปรียบเทียบ VLOS, EVLOS และ BVLOS

คำว่า “มองเห็น” หมายถึงมองเห็นด้วยตาเปล่าเพียงพอจะรู้ตำแหน่ง ท่าทาง และอากาศยานอื่นรอบข้าง การมองจอภาพจากกล้องบนโดรน (FPV) หรือจุดบนแผนที่ไม่ถือว่าเป็น VLOS

ทำไม BVLOS จึงยาก

ความเสี่ยงทางอากาศ ผู้บังคับมองไม่เห็นเครื่องบินหรือเฮลิคอปเตอร์ที่บินเข้ามา ต้องมีระบบหรือขั้นตอนตรวจจับและหลบหลีก (Detect and Avoid, DAA) หรือจำกัดห้วงอากาศให้ความเสี่ยงต่ำพอ
ความเสี่ยงภาคพื้น เส้นทางยาวผ่านพื้นที่หลายแบบ ความหนาแน่นประชากรไม่เท่ากันตลอดทาง และมองไม่เห็นว่ามีคนเข้ามาใต้แนวบินหรือไม่
การสื่อสาร ทุกการรับรู้และการสั่งการต้องผ่าน C2 link ความน่าเชื่อถือของลิงก์จึงเป็นเรื่องความปลอดภัยโดยตรง (โมดูล 4)
การรับรู้สถานการณ์และการตอบสนองเหตุ ถ้าตกห่างไป 20 km ใครจะไปถึงก่อน และจะรู้ตำแหน่งได้อย่างไร

องค์ประกอบที่การบิน BVLOS ต้องมี

หลังคาคือภารกิจ BVLOS ที่ได้รับอนุญาต รองรับด้วยเสาห้าต้น ได้แก่ C2 link ที่เชื่อถือได้ Detect and Avoid Remote ID และ UTM มาตรการความเสี่ยงพื้นดิน และขั้นตอนและทีมงาน ตั้งอยู่บนฐานคือการประเมินความเสี่ยงเช่น SORA และการอนุญาตจากหน่วยงานกำกับ — ภาพที่ 2 องค์ประกอบที่การบิน BVLOS ต้องมี

ไม่มีเทคโนโลยีชิ้นเดียวที่ทำให้บิน BVLOS ได้ ทุกองค์ประกอบต้องทำงานร่วมกัน และต้องตั้งอยู่บนฐานของการประเมินความเสี่ยงที่หน่วยงานกำกับยอมรับ ตัวอย่างการลดความเสี่ยงแต่ละด้าน

ทางอากาศ บินต่ำใกล้โครงสร้างที่เครื่องบินมีคนขับไม่เข้าใกล้ ประสานหน่วยบริการจราจรทางอากาศ ใช้ระบบตรวจจับบนพื้นหรือบนอากาศยาน
ภาคพื้น เลือกเส้นทางผ่านพื้นที่คนน้อย ใช้ร่มชูชีพ จัดพื้นที่ควบคุม
การสื่อสาร ใช้ลิงก์สองเส้นทางต่างชนิดกัน และตั้ง lost-link procedure
คนและขั้นตอน อบรมทีม เขียนขั้นตอนใน OM และซ้อมเหตุฉุกเฉิน

สถานะกฎระเบียบ (ตรวจ ณ 26 กันยายน 2569)

กฎระเบียบ BVLOS เปลี่ยนเร็วมาก ตารางนี้สรุปเฉพาะที่ตรวจกับเอกสารต้นทางได้ ผู้เรียนต้องตรวจฉบับล่าสุดทุกครั้งก่อนใช้งาน

ประเทศ/ภูมิภาค	สถานะ	เอกสารต้นทาง
ไทย	ประกาศ กพท. (มีผล 17 พ.ค. 2569) กำหนดให้การบินที่แตกต่างจากเงื่อนไขในประกาศกระทรวงคมนาคม พ.ศ. 2558 เป็น “ความเสี่ยงระดับปานกลาง (Specific Category)” ต้องประเมินความเสี่ยงและได้รับอนุญาตก่อนบิน ประกาศนี้ ไม่ได้กล่าวถึง BVLOS โดยตรง รายละเอียดเรียนใน DRT 343	ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 143 ตอนพิเศษ 141 ง
สหรัฐอเมริกา	คณะทำงาน BVLOS ARC ส่งรายงานเมื่อ 10 มี.ค. 2022 FAA ออกร่างกฎ Part 108 เมื่อ 7 ส.ค. 2025 ยังไม่มีกฎฉบับสุดท้าย ณ วันที่ตรวจ	Federal Register, รายงาน ARC
สหภาพยุโรป	ระเบียบ (EU) 2019/947 แบ่งการปฏิบัติการเป็นประเภท open, specific และ certified การบินที่ความเสี่ยงสูงกว่าประเภท open ต้องได้รับอนุญาตในประเภท specific โดยใช้การประเมินความเสี่ยง	EUR-Lex

แนวโน้มร่วมกันคือ ใช้ความเสี่ยงเป็นฐาน การอนุญาตขึ้นกับว่าบินที่ไหน สูงเท่าใด อากาศยานขนาดเท่าใด และมีมาตรการอะไร ไม่ได้ขึ้นกับคำว่า BVLOS อย่างเดียว ระเบียบวิธี SORA ที่จะเรียนในโมดูล 5 เป็นเครื่องมือหลักที่หลายประเทศใช้

ข้อจำกัดทางกายภาพ

ขอบฟ้าวิทยุ

ลิงก์วิทยุความถี่สูงเดินทางเกือบเป็นเส้นตรง โลกที่โค้งจึงบังสัญญาณเมื่ออยู่ไกลพอ บรรยากาศหักเหคลื่นลงเล็กน้อย จึงนิยมใช้แบบจำลองโลกที่มีรัศมีเป็น 4/3 เท่าของจริง (ITU-R P.530 ใช้ค่ามัธยฐานของ k ประมาณ 4/3) ได้ระยะขอบฟ้าวิทยุโดยประมาณ

d_{km} \approx 4.12 (h_{1} + h_{2})

เมื่อ $h_{1}$ และ $h_{2}$ คือความสูงของสายอากาศทั้งสองฝั่งเป็นเมตร สูตรนี้ได้จาก $2 k R h$ ด้วย $k = 4/3$ และ $R = 6371$ km

ตัวอย่างที่ 1 ขอบฟ้าวิทยุ

สายอากาศสถานีภาคพื้นสูง 10 m

โดรนบินที่ 90 m: $d = 4.12 (10 + 90) = 4.12 (3.16 + 9.49) \approx 52.1$ km
โดรนบินที่ 30 m: $d = 4.12 (3.16 + 5.48) \approx 35.6$ km

ขอบฟ้าวิทยุเป็นขอบบนในทางทฤษฎี ในทางปฏิบัติ เนินเขา อาคาร และต้นไม้บังสัญญาณก่อนถึงระยะนี้มาก และกำลังส่งกับความไวเครื่องรับก็จำกัดระยะด้วย (DRT 341 โมดูล 3) ภารกิจ BVLOS ระยะไกลจึงมักใช้สถานีทวนสัญญาณ เครือข่ายเซลลูลาร์ หรือดาวเทียม

เวลาบินและทางเลือกของอากาศยาน

ตัวอย่างที่ 2 ตรวจแนวท่อยาว 30 km

ต้องบินตรวจแนวท่อ 30 km แล้วกลับ ด้วยความเร็วอากาศ 20 m/s มีลมตามขาไป 5 m/s

ขาไป $30 000/25 = 1200$ s $= 20$ นาที
ขากลับ $30 000/15 = 2000$ s $\approx 33.3$ นาที
รวมราว 53 นาที ยังไม่รวมขึ้นลงและพลังงานสำรอง

เวลานี้เกินความสามารถของมัลติโรเตอร์แบตเตอรี่ทั่วไป ภารกิจแบบนี้จึงเหมาะกับปีกตรึงหรือ VTOL หรือต้องแบ่งช่วงและวางจุดเปลี่ยนแบตเตอรี่ระหว่างทาง

ตัวอย่างที่ 3 ทำไม EVLOS จึงไม่ขยายได้ไม่รู้จบ

ถ้าสมมติว่าผู้สังเกตแต่ละคนเฝ้าดูโดรนได้อย่างน่าเชื่อถือในรัศมี 500 m (ค่าสมมติสำหรับแบบฝึก ระยะจริงขึ้นกับขนาดโดรน ฉากหลัง และอากาศ) แนวบิน 6 km ต้องใช้ผู้สังเกต $6000/1000 = 6$ คนเรียงตามแนว ทุกคนต้องมีวิทยุสื่อสารและต้องส่งต่อการเฝ้าดูกันอย่างไม่ขาดช่วง ยิ่งแนวยาว ต้นทุนและโอกาสผิดพลาดในการส่งต่อยิ่งสูง นี่คือเหตุผลที่อุตสาหกรรมมุ่งไปที่ BVLOS ด้วยเทคโนโลยี

แนวคิดการปฏิบัติการ (ConOps)

การขออนุญาตบิน BVLOS ทุกระบบเริ่มจาก เอกสารแนวคิดการปฏิบัติการ ที่อธิบายว่าจะบินอะไร ที่ไหน เมื่อไร อย่างไร ใครรับผิดชอบ และจะทำอย่างไรเมื่อเกิดเหตุ ซึ่งตรงกับขั้นตอนแรกของ SORA ยิ่งเขียนชัด ผู้ประเมินยิ่งเห็นว่าความเสี่ยงอยู่ที่ใดและมาตรการตรงจุดหรือไม่ โครงของ ConOps ใช้ต่อยอดจากแฟ้มแนวคิดภารกิจในโมดูล 1 ได้

กิจกรรมในชั้นเรียน

กิจกรรม: ร่าง ConOps สำหรับภารกิจแนวยาว

อ่านแผนหลักสูตร “BVLOS และการประเมินความเสี่ยง” ในคลังความรู้โดรน แล้วทำงานกลุ่ม

เลือกภารกิจสมมติหนึ่งงาน เช่น ตรวจแนวสายส่งไฟฟ้า 20 km ในพื้นที่เกษตร
เขียนนิยามว่าช่วงใดของภารกิจเป็น VLOS, EVLOS หรือ BVLOS
สำหรับแต่ละเสาในภาพที่ 2 ระบุมาตรการที่เสนอ และหลักฐานที่ต้องมีเพื่อพิสูจน์ว่ามาตรการทำงาน
คำนวณเวลาบินและขอบฟ้าวิทยุ แล้วสรุปว่าต้องใช้อากาศยานและลิงก์แบบใด

ผลงานเป็นแบบฝึก ไม่ใช่เอกสารขออนุญาต

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

ระวัง

ถือว่าการดูภาพจากกล้องบนโดรนเป็น VLOS
คิดว่ามีเทคโนโลยีชิ้นเดียว เช่น “กล้อง AI หลบหลีก” แล้วบิน BVLOS ได้ทันที
อ้างกฎ BVLOS ของต่างประเทศ ว่าใช้ในประเทศไทยได้ หรืออ้างร่างกฎว่ามีผลแล้ว
ใช้ขอบฟ้าวิทยุเป็นระยะลิงก์จริง โดยไม่คิดสิ่งกีดขวางและงบลิงก์
ไม่วางแผนการเข้าถึงจุดตก ในเส้นทางที่ห่างไกล

สรุป

VLOS มีนิยามใน ICAO Doc 10019 ส่วน EVLOS ใช้ในกฎของบางประเทศ และ BVLOS คือไม่มีใครในทีมมองเห็นอากาศยานด้วยตาเปล่า
BVLOS ต้องแทนหน้าที่ของดวงตาด้วย DAA, C2 link ที่เชื่อถือได้, Remote ID/UTM, มาตรการภาคพื้น และขั้นตอนของทีม
กฎระเบียบทั่วโลกใช้ความเสี่ยงเป็นฐาน ในไทยการบินที่ต่างจากเงื่อนไขปี 2558 ต้องประเมินความเสี่ยงและได้รับอนุญาต ส่วนกฎ Part 108 ของสหรัฐฯ ยังเป็นร่าง
ขอบฟ้าวิทยุ $d \approx 4.12 (h_{1} + h_{2})$ km เป็นขอบบนทางทฤษฎีของลิงก์ในแนวสายตา

แบบฝึกตรวจความเข้าใจ

ผู้บังคับดูภาพสดจากกล้องบนโดรนตลอดเวลา แต่มองไม่เห็นตัวโดรน การบินนี้เป็น VLOS หรือไม่ เพราะอะไร
ICAO Doc 10019 ให้นิยามคำใดไว้ชัดเจน ระหว่าง VLOS, EVLOS และ BVLOS
สายอากาศภาคพื้นสูง 2 m โดรนบินที่ 60 m ขอบฟ้าวิทยุประมาณเท่าใด
ณ วันที่ 26 กันยายน 2569 กฎ Part 108 ของ FAA มีสถานะอย่างไร
ยกตัวอย่างมาตรการลดความเสี่ยงทางอากาศของภารกิจ BVLOS สองวิธี

เฉลย

ไม่เป็น เพราะ VLOS ต้องมองเห็นอากาศยานด้วยตาเปล่าโดยตรง การดูภาพจากกล้องไม่ช่วยให้เห็นตำแหน่งของโดรนและอากาศยานอื่นรอบข้าง
VLOS (EVLOS ไม่ปรากฏในเอกสาร ส่วน BVLOS มีเฉพาะคำย่อ)
$4.12 (2 + 60) = 4.12 (1.41 + 7.75) \approx 37.7$ km
เป็นร่างกฎที่ประกาศใน Federal Register เมื่อ 7 ส.ค. 2025 ยังไม่มีกฎฉบับสุดท้าย
เช่น บินต่ำใกล้โครงสร้างที่เครื่องบินมีคนขับไม่เข้าใกล้ ประสานหน่วยบริการจราจรทางอากาศ หรือใช้ระบบตรวจจับอากาศยานบนพื้นหรือบนโดรน

สรุปสูตรสำคัญ

ขอบฟ้าวิทยุ (แบบจำลองโลก 4/3)	$d_{km} \approx 4.12 (h_{1} + h_{2})$
เวลาบินแนวยาวไปกลับ	$t = \frac{L}{v _{a} - w} + \frac{L}{v _{a} + w}$

แหล่งอ้างอิงหลัก

International Civil Aviation Organization. (2015). Manual on remotely piloted aircraft systems (RPAS) (Doc 10019). ICAO. link
Federal Aviation Administration UAS BVLOS Aviation Rulemaking Committee. (2022, March 10). Final report. link
Federal Aviation Administration. (2025, August 7). Normalizing unmanned aircraft systems beyond visual line of sight operations (Notice of proposed rulemaking, FR Doc. 2025-14992). Federal Register. link
European Commission. (2019). Commission Implementing Regulation (EU) 2019/947 on the rules and procedures for the operation of unmanned aircraft. link
Joint Authorities for Rulemaking on Unmanned Systems. (2024). JARUS guidelines on Specific Operations Risk Assessment (SORA), main body, edition 2.5 (JAR-DEL-SRM-SORA-MB-2.5). link
สำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย. (2569). ประกาศ กพท. เรื่อง หลักเกณฑ์และวิธีการในการอนุญาตให้ผู้บังคับหรือปล่อยอากาศยานซึ่งไม่มีนักบิน ประเภทอากาศยานที่ควบคุมการบินจากภายนอก ที่มีน้ำหนักไม่เกิน 25 กิโลกรัม ปฏิบัติแตกต่างไปจากเงื่อนไขที่กำหนด พ.ศ. 2569 (มีผล 17 พฤษภาคม 2569). link
International Telecommunication Union. (2015). Propagation data and prediction methods required for the design of terrestrial line-of-sight systems (Recommendation ITU-R P.530-16). link

อ่านเพิ่มเติม

ศึกษาหน่วยความรู้ที่กำหนดล่วงหน้า ดูสื่อประกอบ และทำ quiz ประจำโมดูล

อยู่ระหว่างพัฒนาD09D08

การปฏิบัติการนอกระยะสายตา (BVLOS)

DAA ผู้สังเกตการณ์ C2 และขั้นตอนขออนุญาต

พร้อมใช้D09

BVLOS และการประเมินความเสี่ยง

วิเคราะห์ภารกิจสมมติ เชื่อมความเสี่ยง มาตรการ และหลักฐาน พร้อมทบทวนข้อจำกัดของการจำลอง

ในชั้นเรียน / ภาคสนาม

บรรยาย อภิปรายกรณีศึกษา และแก้โจทย์ในชั้นเรียน

หลักฐานการเรียนรู้: ผล quiz และแบบฝึกหัดที่ส่ง

แบบทดสอบประจำโมดูล

แบบทดสอบนี้ใช้ตรวจความเข้าใจ (formative) ไม่ใช่การสอบเก็บคะแนน

โดเมนความรู้: กฎหมาย ความปลอดภัย และความเสี่ยง · การวางแผนภารกิจ การบิน และการจำลอง